Zespół budowlany dawnych Warszawskich Zakładów Mechanicznych wpisany do rejestru zabytków

środa, 20 listopada 2019 22:40

Podjąłem decyzję o wpisie do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego zespołu budowlanego dawnych Warszawskich Zakładów Mechanicznych (PZL-WZM), położonego przy ul. Czerniakowskiej 89/93 w Warszawie, z uwagi na zachowane wartości artystyczne, historyczne i naukowe.

Dawny zespół budowlany Warszawskich Zakładów Mechanicznych rozplanowany jest na prostokątnej działce zlokalizowanej w obrębie ulic Czerniakowska, Kaszubka, Czerska. Główny wjazd na posesję wraz z bramą i portiernią znajduje się w płd.-wsch. części działki od strony ul. Czerniakowskiej. Zespół rozplanowany jest na grzebieniowym planie z dłuższą elewacją wzdłuż ul. Kaszubskiej, czterema skrzydłami poprzecznymi i trzema otwartymi dziedzińcami od strony płd. Główny korpus uzupełniony jest parterową halą produkcyjną. W płd.-wsch. części działki znajduje się parterowa portiernia. Zespół poprzedzony jest od strony wschodniej obszernym terenem zagospodarowanym jako utwardzony podjazd i zieleń

Dawny zespół zabudowy Warszawskich Zakładów Mechanicznych zachował się w pierwotnej formie nadanej mu od schyłku lat 40. do poł. lat 60. XX w. Pomimo, iż cały projekt realizowany był na przestrzeni kilkunastu lat, oparty został na pierwotnej koncepcji projektowej autorstwa Stefana Zielińskiego i Witolda Stępnia opracowanej w 1948 r., zmodyfikowanej w niewielkim stopniu w latach późniejszych. Do 1953 r. wzniesione zostały główne elementy zespołu (hala żelbetowa oraz trzy skrzydła), do lat 60. wybudowane zostały pozostałe elementy stanowiące główny korpus całego zespołu, uzupełnione w okresie późniejszym o obiekty mniejszej skali (portiernia). Pomimo niewielkiego rozwarstwienia chronologicznego główne elementy zespołu posiadają konsekwentnie zachowaną skalę zabudowy, jednorodny kostium architektoniczny oraz czytelną surową stylistę charakterystyczną dla obiektów przemysłowych okresu powojennego.

Przedmiotowy zespół budowlany dokumentuje zamknięty epizod w budownictwie przemysłowym okresu powojennego, którego charakterystycznymi cechami były: wielopiętrowy układ wąskich długich hal produkcyjnych, zastosowanie dużych partii okien, wykończenie elewacji jednorodnym materiałem o walorach fakturowych, zastosowanie żelbetowej szkieletowej konstrukcji. Tego typu obiekty, wznoszone w dużej ilości w okresie powojennym w warunkach gospodarki socjalistycznej, w dobie transformacji ustrojowej traciły rację bytu, zarówno ze względu na lokalizację (zmiana charakteru dawnych dzielnic przemysłowych na mieszkalne), jak i charakter produkcji oraz warunki ekonomiczne. W następnych dziesięcioleciach wiele z nich ulegało przebudowie, bądź rozbiórce (zwłaszcza na terenie Mokotowa i Woli). Istnieje zatem realna potrzeba zachowania ostatnich reliktów zabudowy poprzemysłowej dokumentującej w tym zakresie myśl projektową i architektoniczną. Tym samym przedmiotowy zespół jest istotnym ogniwem linii rozwojowej stołecznego budownictwa przemysłowego o imponującej skali i indywidualnym wyrazie architektonicznym.

Zakłady przy ul. Czerniakowskiej poza walorem typologicznym posiadają samoistne wartości artystyczne, na które składają się: indywidualny plan oparty na grzebieniowym układzie, urozmaicony układ całej bryły wzbogacony o zewnętrzną parterową halę, przejazdy bramne i wewnętrzne dziedzińce, charakterystyczne wykończenie elewacji z rytmicznym układem indywidualnie zaprojektowanych otworów okiennych, zaakcentowanie klatek schodowych wielopodziałowymi oknami. Uzupełnieniem zabudowy jest harmonijnie zaprojektowane otoczenie obejmujące układ dróg wewnętrznych, dziedzińców i zieleni. Unikatowość zespołu polega też na jego kompleksowym rozplanowaniu w jednorodnej skali i stylistyce, z niewielkim zróżnicowaniem poszczególnych komponentów oraz dobrym stanie zachowania całej koncepcji przestrzennej.

Zachowana zabudowa fabryczna posiada walory historyczne jako dokument funkcjonowania jednego z największych zakładów mechanicznych na terenie Warszawy oraz kilku pokoleń jego pracowników i kadr zarządzających. Społeczna skala odziaływania Zakładów była na tyle duża, iż na jego potrzeby powołano m.in. placówkę oświatową i klub sportowy. Tym samym przedmiotowy zespół budowlany posiada walory historyczne nie tylko w kontekście zmian przestrzennych dzielnicy, ale też jej rozwoju społecznego i ekonomicznego w okresie PRL. Zespół jest też cennym dokumentem industrialnej przeszłości Mokotowa. Jednocześnie jest to relikt powojennych przekształceń przestrzennych i urbanistycznych dzielnicy oraz ważny dokument jej zróżnicowania funkcjonalnego. Obiekt posiada też istotny walor naukowy jako przedmiot badań budownictwa fabrycznego projektowanego i wznoszonego w warunkach gospodarki socjalistycznej. Duża ilość dostępnych archiwaliów w powiązaniu z zachowaną zabudową umożliwia badanie organizacji procesu budowlanego dużego zakładu produkcyjnego zrealizowanego w ramach sześcioletniego Państwowego Planu Inwestycyjnego, w oparciu o założenia gospodarki centralnie planowanej.

Decyzja nie jest ostateczna. Stronom przysługuje odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Cenny relikt zabudowy fabryki Ursus zabytkiem

środa, 30 października 2019 15:46

Podjąłem decyzję o wpisaniu do rejestru zabytków budynku frontowego hali warsztatów mechanicznych d. Zakładu Mechanicznego „Ursus” (obiekt nr 10), położonego w Warszawie w dzielnicy Ursus przy ul. Dyrekcyjnej (d. adres ul. Traktorzystów), z uwagi na zachowane wartości artystyczne, historyczne i naukowe obiektu.

Budynek został wzniesiony w pierwszej fazie budowy Zakładu Mechanicznego „Ursus”. Obiekt stanowił jeden z najważniejszych elementów całego zespołu zabudowy fabrycznej. Hala wraz z budynkiem frontowym wzniesiona została przy wewnętrznej drodze zakładowej, a wejście do obiektu poprzedzała portiernia przy ul. Traktorzystów. Była to największa hala produkcyjna zakładów, a jej część frontowa z charakterystyczny wejściem, stanowiła w wizytówkę fabryki samochodów. Dokonana w latach 30. XX w. rozbudowa zmieniła gabaryty budynku, zachowano jednak jego modernistyczną stylistykę, a forma całości wpisywała się w charakter zabudowy fabryki „Ursus”. O trwałości pierwotnych rozwiązań stylistycznych świadczy fakt, że podczas rozbudowy wystrój elewacji powtórzony został bez zmian na I piętrze. Budynek posiada zatem istotne walory artystyczne, nie tylko jako jeden z ważniejszych komponentów architektonicznych całej fabryki, ale też jako wartościowy przykład modernistycznego budownictwa industrialnego lat 20. i 30. XX w. O indywidualnym wyrazie artystycznym budynku świadczy zaakcentowanie środkowej partii poprzez wprowadzenie schodkowego portalu i schodkowej attyki z oknem termalnym, zróżnicowanie szerokości i podziałów otworów okiennych, staranne opracowanie nisz okiennych, rozczłonkowanie płaszczyzny elewacji poprzez zastosowanie ceglanego detalu architektonicznego.

Budynek przedstawia również wysoką wartość historyczną, jako jedyna pozostałość najstarszego zakładu produkcyjnego d. Fabryki Samochodów „Ursus”, będącego w dwudziestoleciu międzywojennym jedną z ważniejszych fabryk zbrojeniowych w Polsce, a po 1945 r. najważniejszym producentem ciągników rolniczych. Obiekt wiąże się z działalnością Biura Architektonicznego warszawskich architektów Franciszka Lilpopa i Karola Jankowskiego oraz z postacią zasłużonego dla rozwoju fabryki i lokalnej społeczności Tadeusza Hennela. Zakłady samochodowe dały początek utworzonym po 1946 r. Zakładom Przemysłu Ciągnikowego „Ursus”, które miały istotne znaczenie dla rozwoju polskiej myśli technicznej. Co więcej, pracownicy zakładów, dzięki podejmowanych przez siebie akcjom protestacyjnym, odegrali istotną rolę w walce z systemem komunistycznym. Nie bez znaczenia jest fakt, że działalność fabryki samochodów „Ursus” miała istotny wpływ na rozwój dzielnicy, co znalazło odzwierciedlenie w jej nazwie.

Wartość naukowa budynku zawiera się w jego formie materialnej – użytych materiałach i technologii wykonania, która pozwoliła na połączenie nieistniejącej obecnie hali produkcyjnej z budynkiem administracyjnym. Istotnym nośnikiem wartości zabytkowych jest również opracowanie elewacji z użyciem charakterystycznej dla zabudowy przemysłowej cegły licowej, a także forma nadbudowy, która koresponduje z pierwotną formą architektoniczną budynku. Jest on pozostałością historycznej zabudowy Fabryki Samochodów „Ursus” i świadczy o etapach rozwoju fabryki i jej produkcji, ponadto stanowi źródło wiedzy na temat przemysłu samochodowego w Polsce.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Willa na terenie d. gorzelni Henryków zabytkiem

piątek, 25 października 2019 11:56

Podjąłem decyzję o wpisaniu do rejestru zabytków budynku mieszkalnego, znajdującego się na terenie d. gorzelni drożdżowej „Henryków”, położonego w Warszawie przy ul. Klasyków 10, z uwagi na zachowane wartości historyczne, artystyczne i naukowe obiektu.

Gorzelnia drożdżowa „Henryków” należąca do przemysłowca Henryka Bienenthala została wzniesiona na terenie d. folwarku Dąbrówka w l. 1902-04, w związku z rozbudową infrastruktury komunikacyjnej (kolej wąskotorowa Warszawa-Jabłonna). Pierwotna zabudowa fabryki obejmowała usytuowane w południowej części posesji zabudowania fabryczne: spichrz (ob. nie istnieje), drożdżownię, magazyn gotowego spirytusu, w środkowej części działki budynek mieszkalny (tzw. willa) oraz usytuowany od strony północnej, przy drodze dojazdowej budynek portierni. Wzdłuż północnej, wschodniej oraz południowej granicy działki znajdowały się niewielkie domy przeznaczone dla pracowników fabryki (ob. nie istnieją). Wszystkie zabudowania wzniesiono z nieotynkowanej, ciemnoczerwonej cegły, z analogicznym detalem architektonicznym. Willa, czasem identyfikowana jako budynek mieszkalny kadry kierowniczej, najprawdopodobniej łączyła funkcje mieszkalne z administracyjnymi. W 1911 r. fabrykę przejęła firma braci Szpilfogel i M. Szerszewskiego. Zakład kontynuował działalność w dwudziestoleciu międzywojennym oraz w czasie II wojny światowej. Wówczas też budynek zaczął pełnić funkcję administracyjną, co wiązało się z pewnymi zmianami układu funkcjonalno-przestrzennego. W 1949 r. zakład produkcyjny drożdżowni przeniesiono do Józefowa p. Ożarowem Mazowieckim. Od lat 50. XX w. na terenie zakładów funkcjonowała Warszawska Fabryka Syntetyków Zapachowych (później: Fabryka Substancji Zapachowych „Pollena-Aroma”). Budynek mieszkalny został wówczas dostosowany do funkcji pomocniczych i socjalnych, obecnie jest nieużytkowany.

Obiekt jest cennym przykładem wolnostojącej willi w otoczeniu zieleni pochodzącej z początku XX w. Na wartości artystyczne budynku składa się rozczłonkowana bryła urozmaicona gankami wejściowymi i drewnianą werandą, ceglana artykulacja elewacji zewnętrznych, zastosowanie elementów dekoracyjnych takich jak: żeliwny balkon, oprawa snycerska werandy wraz z witrażowymi oknami o wielobarwnym oszkleniu. Architektura budynku wyróżnia się ponadto nawiązanymi do ceglanego budownictwa przemysłowego, wynikającego z lokalizacji i powiązań funkcjonalno przestrzennych z zabudową całego zespołu fabrycznego dawnej drożdżowni. Przemysłowa stylistyka obiektu widoczna jest w zastosowaniu cegły licowej do opracowania ścian zewnętrznych, wprowadzeniu uproszczonego detalu architektonicznego w postaci gzymsów, fryzu, lizen, parapetów czy łuków nadokiennych. Budynek posiada tym samym istotny walor typologiczny jako przykład budynku mieszkalnego, wkomponowanego w stylistykę zespołu budowlanego fabryki.

Pomimo złego stanu zachowania i widocznych przekształceń nośnikiem wartości artystycznych jest również wnętrze budynku, z częściowo czytelnym układem funkcjonalno-przestrzennym, o czym świadczą m.in. zachowane, oryginalne klatki schodowe, dekoracyjna żeliwna balustrada schodów, pozostałości oryginalnej malatury na klatkach schodowych oraz w pomieszczeniach mieszkalnych. Czytelna jest również pierwotna forma ramowo-płycinowej stolarki drzwiowej, z zachowanymi profilowanymi ościeżnicami. Wyjątkowy charakter budynku uzyskano dzięki wprowadzeniu zadaszonego tarasu o dekoracyjnym przeszkleniu i drewnianych aplikacjach, czerpiących z architektury drewnianej popularnej w XIX w. w miejscowościach letniskowych okalających Warszawę. Wartość historyczna budynku wiąże się z działalnością d. gorzelni drożdżowej „Henryków”, która przyczyniła się do rozwoju gospodarczego i ekonomicznego dzielnicy, a w dwudziestoleciu międzywojennym stała się jednym z największych producentów drożdży i spirytusu na krajowym rynku. Budynek zachował swoją historyczną formę bez większych zmian i stanowi wyjątkowe w skali miasta świadectwo stylistycznych powiązań architektury mieszkaniowej i przemysłowej, gustu epoki, preferencji artystycznych, ale także prestiżu jakim cieszyła się podwarszawska gorzelnia drożdżowa „Henryków”. Nie bez znaczenia jest również fakt, że budynek jest jednym z nielicznych zachowanych niemal całkowicie w historycznej formie pofabrycznych budynków mieszkalno-administracyjnych na terenie Warszawy, a związany z nim zakład produkcyjny miał duży wpływ na rozwój miasta i przekształcenia urbanistyczne w obrębie dzielnicy Białołęka. Wartość naukowa budynku wynika jego z warstwy materialnej, m.in. technologii wykonania, użytych materiałów budowlanych i ich opracowania, w tym dekoracji malarskiej wnętrz, jak również rozwiązań technicznych i funkcjonalnych, cechujących architekturę początku XX w. Ponadto, budynek stanowi cenne źródło wiedzy na temat architektury mieszkalnej w zespołach przemysłowych, trwałości form historycznych, w tym popularnego od 3. ćwierci XIX w. żeliwnego detalu architektonicznego oraz form stylistycznych dekoracji wnętrz mieszkalnych. Historia budynku jest również ważnym przyczynkiem do badań nad rozwojem dzielnicy oraz działalności na jej terenie przemysłowca Henryka Bienenthala.

Decyzja nie jest ostateczna. Stronom przysługuje odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Strona 1 z 300

«PoczątekPoprzednia12345678910NastępnaOstatnie»
Archiwum aktualności:
Polecamy również:

muwz_g
bskz_g
mkdn_g
muwz_g